نشانههای خودکشی را قبل از آنکه دیر شود؛ ببینیم!
خودکشی فقط یک عدد در میان آمارهای سلامت روان نیست، پشت هر مورد، داستان انسانی، رنجی ناگفته و گاه نشانههایی وجود دارد که پیش از رسیدن به نقطه بحرانی دیده نشدهاند.
به گزارش سلامت نویس؛ روز جهانی پیشگیری از خودکشی، فرصتی است برای اینکه بیش از آنکه درباره مرگ حرف بزنیم، درباره نشانههای رنج، اهمیت شنیده شدن و مسئولیت جامعه در قبال افرادی صحبت کنیم که ممکن است در سکوت، روزهای دشواری را پشت سر بگذارند، پیشگیری از خودکشی تنها وظیفه روانشناسان و متخصصان نیست، از خانواده و مدرسه تا محیط کار و رسانه، هر کدام میتوانند در شناسایی به موقع، حمایت و هدایت افراد در معرض خطر نقش داشته باشند.
خودکشی یک رفتار با تاریخچه پنهان است
مژده ارشادی، روانشناس، استاد دانشگاه و موسس یک مرکز مشاوره در چهارمحال و بختیاری، با اشاره به اهمیت موضوع خودکشی، اظهار کرد: خودکشی یک رفتار آگاهانه و عمدی با هدف پایان دادن به زندگی است و فردی که به این نقطه میرسد، معمولاً درگیر یک بحران شدید روانشناختی است و احساس میکند دیگر توان مقابله با شرایط موجود را ندارد.
وی با بیان اینکه دامنه سنی افراد در معرض خطر خودکشی محدود به گروه خاصی نیست، افزود: امروزه درباره خودکشی در کودکان، نوجوانان، جوانان و سالمندان نیز صحبت میشود و لازم است نگاه جامعه به این مسئله، متناسب با شرایط امروز تغییر کند.
ارشادی ادامه داد: خودکشی یک رفتار با تاریخچه پنهان است، یعنی فرد معمولاً به تنهایی و در یک لحظه به این تصمیم نمیرسد و عوامل مختلف فردی، خانوادگی، اجتماعی و فرهنگی میتوانند در شکلگیری این بحران نقش داشته باشند.
این روانشناس با تأکید بر ضرورت تغییر نگاه جامعه به خودکشی، تصریح کرد: باید از فرهنگ سکوت، سوءبرداشت، انگ و قضاوت فاصله بگیریم و به سمت گفتوگوی باز، همدلانه و مسئولانه حرکت کنیم.
وی گفت: در گذشته گاهی توصیه میشد مستقیما درباره خودکشی با فرد صحبت نکنیم، اما امروز لازم است اگر نشانهای وجود دارد، با حفظ همدلی و مسئولیتپذیری، موضوع را مطرح کنیم و از فرد بپرسیم که چه اتفاقی افتاده و آیا به آسیب زدن به خود یا پایان دادن به زندگی فکر کرده است.
ارشادی افزود: وقتی فردی بارها میگوید «کاش نبودم»، «کاش دنیا تمام میشد» یا جملاتی از این دست را بیان میکند، نباید به سادگی از کنار آن عبور کرد، این جملات باید فرصتی برای گفتوگو و فهمیدن وضعیت فرد باشند، نه اینکه با بیتوجهی یا واکنشهای تحقیرآمیز پاسخ داده شوند.
وی با انتقاد از قضاوت افراد دارای سابقه اقدام به خودکشی، توضیح داد: گاهی جامعه فردی را که یکبار اقدام به خودکشی کرده، دیگر مانند یک انسان عادی نمیبیند و با برچسب و رفتارهای متفاوت با او برخورد میکند، در حالیکه این رفتار میتواند درد روانی فرد را بیشتر کند.
این استاد دانشگاه با بیان اینکه نباید برای خودکشی به دنبال یک علت واحد بود، توضیح داد: عوامل مختلفی میتوانند در کنار یکدیگر فرد را به سمت ناامیدی، احساس بنبست، درماندگی و این تصور سوق دهند که دیگر راهحلی وجود ندارد.
ارشادی اختلالات خلقی مانند افسردگی و اضطراب، تجربه تروما، برخی اختلالات روانی، سابقه اقدام به خودکشی، احساس بیارزشی، گناه و شرم شدید، تکانشگری، پرخاشگری، سوءمصرف مواد و برخی بیماریهای شدید و دردهای مزمن را از جمله عوامل خطر عنوان کرد و گفت: تعارضات خانوادگی، جدایی، از دست دادن عزیزان، شیوههای نامناسب فرزندپروری، وجود فرد مبتلا به سوءمصرف مواد در خانواده، خشونت و سوءاستفاده، تنهایی، ضعف حمایت اجتماعی، فشارهای اقتصادی، بیکاری و برخی تعارضات اجتماعی نیز میتوانند شرایط فرد را دشوارتر کنند.
این روانشناس احساس تعلق اجتماعی را یکی از عوامل مهم محافظتکننده در برابر خودکشی دانست و تصریح کرد: فرد باید احساس کند دیده میشود، پذیرفته شده و برای دیگران اهمیت دارد و در زمان تنهایی یا نیاز، کسی هست که بتواند به او مراجعه کند.
وی ادامه داد: ارتباطات اجتماعی قابل اعتماد اهمیت زیادی دارد، داشتن یک دوست، گروه دوستان و خانوادهای که شنونده باشد، میتواند به فرد کمک کند احساس تنهایی کمتری داشته باشد.
ارشادی با اشاره به اهمیت ایجاد گروههای حمایتی در مدارس، دانشگاهها و جامعه، بیان کرد: هر ارتباط معنادار میتواند فرصتی برای ایجاد امید و پیشگیری باشد، لازم است افراد یاد بگیرند که چگونه نشانههای خطر را ببینند و فرد را به سمت دریافت کمک هدایت کنند، همچنین برخی تغییرات رفتاری مانند انزوا و کنارهگیری، از دست دادن علاقه به فعالیتهای مورد علاقه، صحبت درباره مرگ یا نبودن، تغییرات شدید رفتاری، افزایش بیقراری و تکانشگری و همچنین برخی خداحافظیهای غیرمعمول را از جمله مواردی هستند که باید مورد توجه قرار گیرند.
این روانشناس تأکید کرد: هیچکدام از این نشانهها نباید به تنهایی و بدون بررسی وضعیت فرد تفسیر شود، اما دیدن آنها باید ما را به سمت گفتوگو و پرسیدن سوق دهد.
وی با انتقاد از برخی رفتارهای نامناسب با افراد اقدامکننده به خودکشی در محیطهای درمانی، گفت: فردی که در شرایط بحران قرار دارد، بیش از هر چیز نیازمند برخورد حرفهای و انسانی است و رفتار تحقیرآمیز میتواند باعث شود فرد در آینده برای دریافت کمک مراجعه نکند.
این روانشناس خاطرنشان کرد: ما نمیتوانیم خودمان را نجاتدهنده همه افراد بدانیم و متخصص نیز ممکن است نتواند از همه موارد پیشگیری کند، بنابراین نباید تمام مسئولیت یک اتفاق را به شکل فردی بر دوش خود گذاشت.
وی با اشاره به نقش رسانه در پیشگیری از خودکشی، اظهار کرد: رسانه نباید فقط آمار، تعریف و عوامل خودکشی را مطرح کند، بلکه باید روایت را تغییر دهد و به مخاطب بگوید اگر با فردی مواجه شد که نشانههای خطر دارد، چگونه با او صحبت کند، چگونه قضاوت نکند و چگونه او را به دریافت کمک تخصصی برساند.
ارشادی تأکید کرد: تغییر روایت یعنی از سکوت و انگ فاصله بگیریم و به سمت گفتوگویی برویم که در آن فرد احساس کند میتواند درباره درد خود صحبت کند.
این استاد دانشگاه با بیان اینکه پیشگیری از خودکشی تنها مسئولیت روانشناس و پزشک نیست، گفت: هر فرد در هر شغل و جایگاهی میتواند در پیشگیری نقش داشته باشد، از خانواده گرفته تا مدرسه، دانشگاه، محیط کار و سایر بخشهای جامعه، همچنین باید تا حد امکان محیطهای ناایمن را اصلاح کنیم و دسترسی به عوامل خطر را کاهش دهیم، اما اگر هیچکدام از این اقدامات در اختیار ما نبود، دست کم باید علائم هشدار را بشناسیم و فرد را تنها نگذاریم.
ارشادی در پایان با اشاره به تجربه شخصی خود از همراهی با افرادی که در دوره دانشجویی با مشکلات عاطفی مواجه بودند، گفت: آن زمان تخصص امروز را نداشتم و فقط تلاش میکردم دوست و شنونده خوبی باشم، گاهی همین همراهی و شنیدن میتواند برای یک انسان بسیار مهم باشد.
وی خاطرنشان کرد: اگر همه بتوانیم چنین ارتباطی با اطرافیان داشته باشیم، نجات یک زندگی میتواند تجربهای عمیق و اثرگذار باشد، بنابراین در شرایط خطر فوری، کمک کردن به دیگران را نباید به تأخیر بیندازیم.
