خانم اجازه! میشه برم دستشویی؟!

به گزارش سلامت نويس، «اینجا ترسناکه. می‌ترسم تنهایی برم تو در و ببندم. آخه مامان و بابام نیستن. اگر چیزیم بشه کسی نمی‌فهمه. اصلاً ولش کن دستشویی نمیرم...» این دغدغه ذهنی یک دانش‌آموز کلاس اولی برای رفتن به دستشویی در روز اول مدرسه است.آغاز سال تحصیلی خصوصاً برای دانش‌آموزان کلاس اولی شروع یک استقلال کودکانه فارغ از تمام حمایت‌های دم به دقیقه پدر و مادر است که کودک باید یاد بگیرد در برخی از مسائل شخصی مانند امتحان‌دادن، درس‌خواندن، غذاخوردن، دستشویی رفتن، تعامل با دیگران و... گلیم خود را از آب بیرون بکشد.

یکی از پنهانی‌ترین و مخوف‌ترین محیط‌ها در مدرسه برای دانش‌آموزان کوچک، سرویس بهداشتی است. معمولاً دانش‌آموزان قبل از شروع سال تحصیلی در یک جلسه معارفه با کلاس درس و هم‌کلاسی‌ها و مربیان خود آشنا می‌شوند اما جایی که پنهان می‌ماند، سرویس بهداشتی است. مکانی که همیشه کودکان با حمایت مادر و با خیال راحتی که مادرم هست از آن استفاده می‌کردند؛ اما الآن در یک محیط ناآشنا باید از پس خود بربیایند.اولین روز مدرسه شاید سخت‌ترین روز برای این کودکان است؛ زیرا برای اولین‌بار با این حقیقت و تنهایی روبه‌رو شده و کمی احساس ترس می‌کنند.

اما والدین چگونه می‌توانند این محیط مخوف و ناآشنا را برای دانش‌آموزان تبدیل به یک محیط و مکان امن کنند؟اولیای مدرسه چگونه می‌توانند مانند سایر بخش‌های این محیط آموزشی، سرویس بهداشتی را که رابطه مستقیم با سلامت دانش‌آموزان دارد، دوست‌داشتنی‌تر کنند؟برقراری ارتباط دانش‌آموز با سرویس بهداشتی مدرسه و ازبین‌رفتن ترس او از استفاده از این محیط چه تأثیر روانی برای او دارد؟برای بررسی این مسائل به سراغ سمانه حقیری روان‌شناس کودک و نوجوان رفته و به‌صورت مفصل با او به گفت‌وگو پرداخته‌ایم.در ادامه مشروح این گفت‌وگو را می‌خوانید:

سن مناسب آموزش دستشویی رفتن به کودکان

یکی از نگرانی‌های والدین دانش‌آموزان کلاس اولی یا پیش‌دبستانی دستشویی رفتن کودکان است؛ آموزش استفاده از سرویس بهداشتی قبل از آغاز سال تحصیلی به چه میزان اهمیت دارد؟

یکی از نگرانی‌های والدین در زمان آغاز سال تحصیلی خصوصاً برای کودکان کلاس اولی و پیش‌دبستانی دستشویی رفتن کودکان است. قبل از هر چیزی باید گفت که حل مشکل دستشویی رفتن کودکان در مدرسه فقط مربوط به سن مدرسه رفتن آنها «۷ الی ۶ سالگی» نیست. این مسئله به چندسال قبل بازمی‌گردد؛ زیرا ممکن است کودک نتواند در زمان شروع‌شدن سال تحصیلی به‌سرعت خود را با شرایط وفق دهد. سن مناسب آموزش دستشویی رفتن به کودکان چه زمانی است؟آموزش دستشویی رفتن کودکان به‌صورت مستقل، به آموزش‌های مادر در زمان ۴-‌۳ سالگی کودک مربوط می‌شود. بسیاری از والدین آموزش دستشویی رفتن برای کودک را خیلی زود شروع می‌کنند. زمان آموزش دستشویی رفتن به کودک بستگی به شرایط جسمانی، فرهنگی و جنسیت او دارد. به‌عنوان مثال دخترها خیلی راحت‌تر و زودتر از پسرها دستشویی رفتن را یاد می‌گیرند و می‌توانند خود را با شرایط وفق دهند.شرایط فیزیکی، توان عضلانی و رشد ذهنی کودک برای پذیرفتن این آموزش بسیار مؤثر است.

اگر کودک زودتر از سه‌ سالگی از پوشک گرفته شود و دستشویی رفتن را آموزش ببیند ممکن است به یک سری از آسیب‌های شخصیتی مانند وسواس و اضطراب دچار شود که طبیعتاً با ورود به مدرسه این شرایط بدتر خواهد شد. اگر این آموزش دیرتر از موعد اتفاق بیفتد، برای کودک یک سری عواقب و مشکلات مانند کاهلی، کندی، تنبلی، بی‌خیالی، بی‌نظمی و... ایجاد خواهد کرد. خصوصاً اگر بعد از ۵ سالگی به او آموزش دستشویی رفتن داده شود. بنابراین آموزش دستشویی رفتن باید در سن مناسب به کودک داده شود.

من بزرگ شدم ...

برخی از کودکان دستشویی خود را نگه می‌دارند یا از دستشویی رفتن امتناع می‌کنند؛ علت این مسئله چیست؟

با آغاز سال تحصیلی برخی از دانش‌آموزان «خصوصاً در مقطع پیش‌دبستانی و کلاس اول» دستشویی نمی‌روند یا نمی‌توانند خودشان را با شرایط مدرسه «تنهایی دستشویی رفتن» وفق دهند؛ این مسئله به شرایط روانی، محیطی و فیزیکی کودک بازمی‌گردد. اگر بخواهیم از نظر روانی بررسی کنیم، برخی از کودکان از اینکه می‌توانند روی ادرار یا مدفوع خود کنترل داشته باشند، احساس مالکیت و قدرت می‌کنند.این کودکان دوست دارند چیزی را که تصور می‌کنند مالک آن هستند و به بدن آنها تعلق دارد یا جزئی از دارایی آنهاست را نگهدارند و دوست ندارند که دور بریزند. همچنین زمانی که یک کودک وارد مدرسه می‌شود، دیگر پدر و مادری وجود ندارد که بخواهد هر دو ساعت یکبار کودک را کنترل کند و از او بپرسد: «دستشویی داری؟» بنابراین کودک احساس استقلال می‌کند و تجربه این احساس برای کودک بسیار جذاب است. در این شرایط کودک با خودش می‌گوید: «من دیگه بزرگ شدم. مامانم نیست. بابام نیست. دیگه کسی به من نمیگه که الآن باید بری دستشویی. دستشویی داری؟ پس دست خودمه. هر وقت دوست داشتم میرم دستشویی هروقت دوست نداشتم نمیرم.» کودک از این مسئله احساس قدرت و استقلال می‌کند و این را نشانه بزرگ شدن می‌داند.حتی کودک برای اینکه به خودش ثابت کند که کنترل این مسئله دست خودش است از رفتن به دستشویی امتناع می‌کند.

آخ جون می‌تونم دستشویی نرم!

برخی از کودکان دوست ندارند دستشویی بروند و از این کار امتناع می‌کنند؛ چرا؟

دلیل بعدی که باعث می‌شود کودک دوست نداشته باشد در محیط مدرسه یا حتی خارج از آن دستشویی برود، رفتارهای نامناسب والدین است که خاطرات بدی را برای کودک تداعی می‌کند. به‌عنوان مثال درگذشته زمانی که این کودک به‌موقع دستشویی نمی‌رفته توسط پدر و مادر تنبیه، تحقیر و سرزنش می‌شده و والدین به او حرف‌های بد می‌زدند. اما زمانی که این کودک به مدرسه می‌رود، دیگر پدر و مادری نیستند که حرف‌های بد بزنند و بخواهند او را تحقیر و سرزنش کنند. این کودک با خودش می‌گوید: «آخ جون می‌تونم دستشویی نرم!» و حس لجبازی دارد. یک مسئله دیگر ترس کودک است؛ زیرا کودک به‌ یک‌باره وارد محیطی شده که تا به امروز آن را تجربه نکرده است. به احتمال زیاد اولین‌بار است که کودک می‌خواهد از سرویس بهداشتیِ محیطی استفاده کند که پدر و مادرش «که نقطه امنی برای کودک هستند» در آنجا حضور ندارند؛ بنابراین کودک دچار یک ترس و دلهره می‌شود. از طرف دیگر محیط دستشویی برای کودک بسیار اهمیت دارد. به‌عنوان مثال زمانی که کودک وارد دستشویی می‌شود که تاریک است یا درودیوارهای منظمی ندارد، زیبا نیست، تمیز نیست و... به صورت ناخودآگاه یک احساس ترس در وجود او شکل می‌گیرد. این کودک با خودش می‌گوید: «اینجا ترسناکه. پدر و مادرم نیستن. اتفاقی برام بیفته کسی پیشم نیست...» بنابراین در اکثر موارد کودک در برابر استفاده از سرویس بهداشتی امتناع می‌کند؛ حتی در مواردی ممکن است خودش را خیس کند.

نکنه من بیفتم این تو؟

محیط سرویس بهداشتی، نظافت و رنگ و لعاب آن چه تأثیری در تمایل کودک به دستشویی رفتن به‌موقع دارد؟

نظافت و تمیز بودن سرویس‌های بهداشتی بسیار مؤثر است. بسیار‌ی از آموزش‌هایی که والدین به کودکان می‌دهند، ناشی از فرهنگ ماست. در فرهنگ ایرانی باتوجه‌ به اینکه ما مسلمان هستیم و یک کشور اسلامی داریم، به مسائلی مانند تمیزی، نجسی و ناپاکی و... بسیار تأکید می‌شود؛ بنابراین ما شرقی‌ها نسبت به کشورهای غربی رفتارهای وسواس‌گونه بیشتری داریم و نسبت به نظافت و تمیزی حساس‌تر هستیم.حالت تمیزی و وسواسی در کودکان ایرانی بیشتر است؛ این کودک زمانی که وارد دستشویی می‌شود که خیلی تمیز نیست احساس ناراحتی می‌کند.همچنین نامرتب بودن قسمت روشویی سرویس بهداشتی‌های مدارس یا نبودن مایع دستشویی و... برای شست‌وشوی دست دانش‌آموزان، قبل از بازگشایی مدارس باید مدنظر اولیای مدرسه قرار گیرد. یک مسئله مهم دیگر در زمینه دستشویی رفتن کودکان، معماری و نوع ساخت آن است؛ سرویس‌های بهداشتی مدارس و مهدکودک‌ها باید متناسب با کودکان ساخته شود. زمانی که کودک به‌تنهایی با سنگ سرد و مرموز توالت مواجه می‌شود که انتهای آن به هیچ کجا وصل نیست، با ذهن کودکانه خود می‌گوید: «نکنه من بیفتم این تو؟»؛ بنابراین تمامی این مسائل برای کودک بسیار مهم است. مدارس می‌توانند برای سرویس‌های بهداشتی از رنگ و تزئینات متناسب با کودکان استفاده ‌کنند، تا محیط دستشویی برای دانش‌آموزان مرتب‌تر یا جذاب‌تر باشد. همچنین استفاده از مواد خوشبوکننده و مایع‌ دستشویی‌هایی که کودکان آنها را دوست دارند و رنگی‌تر و جذاب‌تر هستند، باعث می‌شود تا کودک احساس راحتی بیشتری داشته و نترسد.

چجوری لباسمو در بیارم؟

یکی از معضلات دانش‌آموزان کلاس اولی، درآوردن و پوشیدن دوباره لباس در هنگام دستشویی رفتن است؛ والدین برای حل این مسئله چه کاری باید انجام دهند؟

این مسئله به مهارت‌های فیزیکی کودک مربوط می‌شود. والدین باید یک سری از مهارت‌ها فیزیکی را قبل از ورود کودکان به مدرسه به او آموزش دهند. به‌عنوان مثال کودک چگونه می‌تواند لباسش را دربیاورد؟ چگونه لباسش را بپوشد؟ چگونه دکمه یا زیپ لباسش را ببندد؟ و... زیرا در اکثر موارد تا قبل از ورود کودک به مدرسه، تمام این کارها را مادر و پدر برای او انجام می‌دادند. همچنین معمولاً کودکان در داخل خانه از لباس‌های راحتی استفاده می‌کنند که پوشیدن و درآوردن آن چالشی برای کودک ایجاد نخواهد کرد؛ بنابراین زمانی که دانش‌آموز برای اولین‌بار با این چالش مواجه می‌شود احساس ناتوانی می‌کند.والدین و خصوصاً اولیای مدرسه باید به‌صورت خیلی صبورانه در این موضوع به کودکان آموزش بدهند و او را راهنمایی کنند.

نقش مادران برای از بین بردن ترس تنهایی دستشویی رفتن در کودکان

به‌تازگی در برخی از مدارس قبل از شروع ماه مهر یک الی دو جلسه کلاس معارفه و آشنایی با محیط مدرسه برای دانش‌آموزان برگزار می‌شود؛ این کلاس‌ها چه تأثیری در اعتمادبه‌نفس و توانایی کودکان دارد؟

این اقدام بسیار جذاب است. این کودک برای آشنایی وارد محیطی می‌شود که جنبه بازی دارد. والدین خصوصاً مادر در کنار او حضور دارد. دانش‌آموز با هم‌کلاسی‌هایش آشنا می‌شود. با محیط و کلاس مدرسه، سرویس بهداشتی مدرسه و... آشنا می‌شود.مادر می‌تواند در این جلسات معارفه برای اولین‌بار به همراه فرزندش یا همین‌الان در روز اول مدرسه با کودک به دستشویی مدرسه برود. به او توضیح دهد چگونه درب دستشویی را باز کنند، ببندد، لباسش را در بیاورد بپوشد و...حتی به‌منظور ازبین‌رفتن ترس کودک، مادر می‌تواند پشت درب دستشویی منتظر بماند کودک با خیال راحتی که مادرش در محیط حضور دارد کارش را انجام دهد و بیرون بیاید. بعدازاین اتفاق کودک به این محیط عادت می‌کند؛ زیرا کودکان قدرت یادگیری و عادت دارند. در این صورت حتی اگر مادر هم نباشد کودک می‌تواند خیلی راحت کارهای شخصی‌اش را انجام دهد. اما اگر کودک در دفعه اول احساس کند که بدون پشتیبان و حمایت کسی وارد یک محیطی می‌شود که برای او ناآشناست؛ مطمئناً باعث ترس او می‌شود.

خانم اجازه! میشه بریم دستشویی؟

اولیای مدرسه در راحتی دانش‌آموزان و ازبین‌رفتن ترس آنها از تنهایی دستشویی رفتن، چه نقشی دارند؟

اولیای مدرسه خصوصاً معلمان کلاس اول ابتدایی که دقیقاً قرار است نقش والدین را در مدرسه برای کودکان ایفا کنند، باید اجازه دهند تا کودک به‌قدری راحت باشد که هر زمانی احساس نیاز کرد، بتواند از معلم اجازه بگیرد و از کلاس خارج شود.برخی از معلمان در پاسخ به «خانم اجازه! میشه بریم دستشویی؟» می‌گویند: «مگه زنگ‌تفریح نبود چرا اون موقع نرفتی؟» معلمان باید سعی کنند تا حداقل در چندماهه اول سال تحصیلی دراین‌خصوص با دانش‌آموزان مدارا کرده و آنها را حمایت کنند. همچنین محیط مدرسه باید به‌گونه‌ای باشد که کلاس‌های دانش‌آموزان مقطع اول و پیش‌دبستانی نزدیک سرویس بهداشتی باشد؛ زیرا در کودکان توان کنترل عضلات مقعدی یا مثانه سخت‌تر از دانش‌آموزان مقاطع سوم و چهارم و... است.

بنابراین حتماً باید فاصله متراژی میان کلاس‌ها با سرویس بهداشتی کم باشد.البته یک نکته‌ای را والدین و اولیای مدرسه باید در نظر داشته باشند. زمانی که کودکان سرگرم بازی می‌شوند احساس نیاز برای رفتن به دستشویی نمی‌کنند.آنها دوست دارند رفتن به دستشویی «خصوصاً در زنگ‌تفریح» به تعویق بیفتد اما بازی را ادامه دهند. حتماً اولیای مدرسه باید این آموزش را به دانش‌آموزان بدهند که قبل از آمدن سر کلاس و در زمان زنگ‌تفریح اگر نیاز به استفاده از سرویس بهداشتی دارند، حتماً دستشویی بروند. تا کودک مجبور نباشد باحالت اضطراب سر کلاس بنشیند و یک ساعت خودش را کنترل کند. همچنین والدین باید یک سری از نکات را مانند پوشیدن لباس فرم، تنها دستشویی رفتن و... قبل از شروع‌شدن مدارس و در خانه با کودک تمرین کنند.

منبع: خبرگزاري فارس

پايان پيام/